Meditatie: van Aandachtig zijn tot Zelfrealisatie

Al 2500 jaar doen Boeddhisten oefeningen om de geest weg te voeren van destructieve emoties en hen in een gelukkiger toestand met meer mededogen te brengen. Nu er zo veel nieuwe aanwijzingen zijn voor de plasticiteit van de hersenen, kijken westerse neurologen met hernieuwde belangstelling naar zulke oefeningen. Kan de menselijke geest echt door meditatie worden veranderd? Richard Davidson en zijn collega's aan de universiteit van Wisconsin-Madison hebben de hersenactiviteit van Tibetaanse monniken bestudeerd, zowel in meditatieve als in niet-meditatieve toestand. Eerder al had het team van Davidson aangetoond dat mensen die geneigd zijn negatieve gevoelens te koesteren bepaalde aanhoudende activiteitspatronen in delen van de rechter prefrontale cortex gemeen hebben. Bij mensen met een positievere instelling trad deze activiteit op in de linker prefrontale cortex. Toen Davidson hetzelfde experiment uitvoerde bij een oudere Tibetaanse lama met veel meditatie-ervaring, bleek de basislijn van zijn hersenactiviteit zich veel verder naar links te bevinden dan die van alle eerdere testpersonen. Je zou kunnen zeggen dat hij aantoonbaar een van de gelukkigste mensen op aarde was.
Davidson onderzocht onlangs de activiteit in de prefrontale cortex bij enkele vrijwilligers van een bedrijf in Wisconsin. Een groep vrijwilligers volgde vervolgens acht weken lang meditatietraining, terwijl een controlegroep deze cursus niet volgde. Uit het onderzoek bleek dat bij de mensen die hadden gemediteerd, de hersenactiviteit zich duidelijk had verplaatst naar de 'gelukkigere' linker prefrontale cortex. "Je hoeft heus geen Boeddhist te worden" zegt de Dalai Lama, die het werk van westerse onderzoekers zoals Davidson aandachtig volgt. " Iedereen heeft het in zich om een vreedzaam, betekenisvol leven te leiden".
Uit de National Geografic van maart 2005.

- Volkskrantartikel van 15 november 2008 –

Door Mark Mieras

Meditatie is in. En niet alleen bij mensen met een hang naar oosterse mystiek. Meditatie is hard op weg uit te groeien tot een algemeen medicijn tegen informatiestress en versnippering. Veel ziekenhuizen experimenteren al met meditatie voor patiënten. De vakbonden Abvakabo FNV en CNV onderzoeken sinds de zomer het effect van meditatie op werknemers. Honderden werknemers bij verschillende bedrijven mediteren dagelijks 20 minuten. Als het een succes is, overwegen de bonden om met bedrijven te onderhandelen om meditatie op tenemen in de secundaire arbeidsvoorwaarden.

Zweverig gedoe? Allerminst! Hersenonderzoekers hebben zich de afgelopen jaren op meditatie gestort. De resultaten zijn helder. Meditatie is uitstekende hersentraining. Sluit je ogen. Vestig je aandacht op de ademhaling of een mantra. Eenvoudiger kan de opdracht nauwelijks zijn. Toch is het de basis voor vipassana en T(D)M, twee bekende meditatievormen. Het fixatiepunt waarop je je aandacht richt doet er eigenlijk niet toe. Het gaat erom dat je de aandacht gericht houdt. Dat valt niet mee. Een paar minuten mediteren is genoeg om te ontdekken hoe rusteloos de hersenen zijn. De oren pikken allerlei geluiden op, een ongeordende stroom associaties passeert, en voor je het weet is je aandacht meegelokt en denk je aan heel andere dingen. De kunst van het mediteren is je aandacht in de gaten te houden, en zodra ze met associaties wegglipt weer soepel terug te brengen naar haar fixatiepunt. Bij meditatie voor gevorderden leer je om ook het fixatiepunt los te laten en de aandacht als het ware vrij te laten zweven. Meditatie is eigenlijk innerlijke balanceerkunst. En zoals je bij circusartiesten op den duur veranderingen meet in de motorische en visuele centra van de hersenen, zo meet je bij boeddhistische monniken veranderingen in de centra die de aandacht sturen. Bijvoorbeeld in het centrum onder het voorhoofd, dat het wegglippen van de aandacht kan opmerken (Dorsolaterale Prefontale Sulcus) waarmee we de aandacht kunnen terughalen.

En oefening baart kunst. Monniken met meer dan 50 duizend uur meditatie zijn zo behendig met hun aandacht dat ze dingen kunnen die lang voor onmogelijk werden gehouden. Ze kunnen hun hersenactiviteit verschuiven van de rechter naar de linkerfrontaalkwab. Dat is prettig wat links zijn de hersenen over het algemeen vrolijker en optimistischer gestemd dan rechts. En ze kunnen hun brein in een vredige toestand brengen waarbij alleen basisactiviteit te meten is. 50 duizend uur mediteren is voor weinigen weggelegd. Maar ook met minder is een mooi resultaat te boeken. Onderzoekers van universiteiten in de Amerikaanse staat Oregon en in Dalian (China) verdeelden deze zomer 40 Chinese studenten willekeurig over twee groepen. De ene groep mediteerde een weekje, de andere kreeg standaard ontspanningsoefeningen. Na vijf dagen werden ze aan het hoofdrekenen gezet. De meditatiegroep presteerde beter, had minder stress en raakte minder snel vermoeid. In 2005 ontdekten onderzoekers van de Yale universiteit dat mensen met een gewoon leven die veertig minuten per dag mediteren, op den duur andere hersenen krijgen, met meer cellen in de centra waarmee we de aandacht sturen. Dergelijke goed getrainde aandachtscentra komen goed van pas. Ze helpen om het dagelijke bombardement van nuttige en overbodige informatie te verwerken. Sms- en e—mailberichten, piepende magnetrons, klagende gsm's, jengelende kinderen, flikkerende tv-schermen: meditatie helpt de aandacht om geen speelbal te zijn van alle prikkels. Al na drie maanden aandachtsmeditatie kunnen mensen irrelevante informatie gemakkelijker langs zich heen laten glijden, ontdekten Amerikaanse onderzoekers van de universiteit van Wisconsin-Madison vorig jaar. Hun proefpersonen hadden in drie maanden geleerd om de aandacht te verdelen. Tijdens experimenten met een computerscherm waarop letters en cijfers langsflitsten, pikten zij informatie op die mensen normaal ontgaat.

Ook emoties leiden de aandacht af. Mensen die mediteren leren daarom ook emoties los te laten, op dezelfde manier als ze gedachten en geluiden loslaten. Verassend genoeg worden dergelijke genegeerde emoties vanzelf kleiner; als zeurende kinderen die inbinden als ze geen aandacht krijgen. Onderzoekers aan de universiteit van Californië lieten proefpersonen vorig jaar foto's zien van gezichten met een sterke emotionele lading – angst, woede, blijdschap, pijn. De onderzoekers zagen het angstcentrum van de deelnemers tot rust komen zodra deze de aandacht losmaakten van de emotie op de foto. Een truc om dat te doen, is de emotie te benoemen.

Ook fysieke pijn laat zich met meditatie temperen. Ondrzoekers van de Unversiteit van Californië rekruteerden in centra voor Transcendente Meditatie in Los Angeles vierentwintig mensen met meditatie-ervaring voor een experiment. Van ieder werden twee vingers in heet water gedoopt. Het pijncentrum in hun hersenen was maar half zo actief als bij niet mediterende mensen uit een controlegroep. Nadat zij ook een half jaar twee maal daags twintig minuten hadden gemediteerd, bleek ook hun pijncentrum de helft minder actief.

Meditatie is pure hersentraining, en meer dan dat. Want wie eenmaal met zijn aandacht om ongewenste associaties en gevoelens heen kan laveren, heeft het hoofd vrij, zeggen kenners. Vrij om eindelijk eens te ervaren hoe het leven echt voelt, zonder beslommeringen en vooral zonder de onbestemde gevoelens die mensen normaal met zich meedragen. Vage gevoelens van onveiligheid ('straks gaat het mis'), eenzaamheid ('uiteindelijk sta ik er alleen voor') of bijvoorbeeld onbekwaamheid ('straks val ik door de mand'). Robert Stapolsky, bioloog en hoogleraar aan de Amerikaanse Stanford Universiteit, bedacht een woord voor de zeurende pijn van al die gevoelens die niet met de werkelijkheid van het hier en nu te maken hebben, en er dus niet toe doen. Hij noemt het adventitious suffering (toevallig verworven lijden). Dit lijden is vogens Sapolsky niet alleen zonde van het bedorven levensgeluk maar ook slecht voor de hersenen. Hij bewees dat geheugen, leervermogen en het immuunsysteem door de negatieve gevoelens beschadigd kunnen raken.

Wie mediteert, helpt het brein dus op meerdere manieren. De waslijst van bewezen voordelen is lang: efficiënter, gelukkiger en gezonder. Stuk voor stuk redenen om werknemers in werktijd te laten mediteren.

In de overtuiging dat wij onze hersenen kunnen trainen op een gelukkige staat van zijn, heeft de Dalai Lama wetenschappers uit de Verenigde staten uitgedaagd. Samen met een groep andere boeddhistische 'meditatieveteranen' is His Holiness naar de VS gevlogen om daar met behulp van de modernste scantechnieken allerlei experimenten te ondergaan.

Onder leiding van de neurowetenschapper Richard Davidson van de Universiteit van Wisconsin werd hiermee het effect van meditatie op destructieve emoties onderzocht. in vergelijking met 'gewone mensen' bleken de boeddhisten een aanzienlijk hogere hersenactiviteit te hebben aan de linker frontale voorkwab, het gebied dat met geluk, vrolijkheid en energie wordt geassocieerd. Vervolgens werden 23 Amerikaanse medewerkers onder de loep genomen. Na acht weken meditatietraining bleken zij steeds minder 'hersendrukte' te vertonen in de frontale voorkwab, het gebied dat met verdriet, angst, zorgen en depressie in verband wordt gebracht. In een ander onderzoek van Dr. Paul Ekman van het Medisch centrum in San Francisco bleken boeddhisten die veel mediteren nauwelijks fysieke reactie te vertonen bij gruwelijke tv-beelden of plotselinge geweerschoten. Die tevreden glimlach en kalme uitstraling lijkt daadwerkelijk een innerlijk leven te weerspiegelen, zo concludeerde onderzoeker Ekman: " Iets in de bewuste boeddhistische praktijk resulteert in het soort geluk dat wij allemaal nastreven."

Bron: Vision of compassion, Oxford University Press, p. 107-130